Er zijn romans die de ondergang van een familie gebruiken om het verval van een tijdperk invoelbaar te maken. Thomas Manns Buddenbrooks en Gabriel García Márquez’ Honderd jaar eenzaamheid behoren tot de grote voorbeelden van dat genre. Ook Lázár van Nelio Biedermann sluit ogenschijnlijk bij die traditie aan. Over drie generaties volgt de roman het verval van een Hongaarse aristocratische familie, die geleidelijk haar landgoederen, maatschappelijke positie en uiteindelijk haar bestaanszekerheid verliest. Van een zorgeloos leven op het platteland tot gedwongen arbeid en een bescheiden bestaan in het naoorlogse Boedapest ontvouwt zich een geschiedenis met alle ingrediënten voor een meeslepende familiekroniek.
Maar Lázár mist wat grote familieromans overeind houdt: een dragend conflict. De roman stapelt gebeurtenissen op elkaar, maar laat ze zelden uitgroeien tot een dramatische ontwikkeling. Personages verschijnen en verdwijnen, oorlogen breken uit, liefdes stranden, mensen sterven en regimes wisselen elkaar af, maar nergens ontstaat de indruk dat iemand werkelijk met zichzelf, zijn omgeving of de geschiedenis worstelt. De roman registreert eerder dan dat hij vertelt. Daardoor leest Lázár als een reeks anekdotes die chronologisch op elkaar volgen, zonder uit te groeien tot een betekenisvol geheel.
Stilistisch laat Biedermann daarentegen zien dat hij kan schrijven. Zijn zinnen zijn verzorgd, ritmisch opgebouwd en vaak rijk geornamenteerd. Vooral de beschrijvingen van bossen, licht en landschappen bezitten een zekere poëtische kracht. De taal is zonder meer literair en tilt de roman geregeld boven zijn inhoud uit. Juist daardoor wordt des te duidelijker hoezeer de stilistische verfijning de zwakke compositie probeert te verhullen.
Het grootste probleem schuilt echter in de vertelinstantie. De alwetende verteller beweegt zich rusteloos van personage naar personage, zonder ooit werkelijk positie te kiezen. Hij lijkt boven het verhaal te zweven en registreert gedachten, gevoelens en herinneringen met een afstandelijke vanzelfsprekendheid die nauwelijks overtuigt. Waar schrijvers als Thomas Mann of Tolstoj hun alwetende vertelstem een herkenbare persoonlijkheid, ironie of een moreel perspectief meegeven, blijft die van Biedermann opmerkelijk kleurloos.
Die afstand wordt nog versterkt door de compositie. De roman bestaat uit ongeveer zestig vaak uiterst korte hoofdstukken, die voortdurend van tijd, plaats en perspectief wisselen. Dat zorgt weliswaar voor vaart, maar nauwelijks voor verdieping. Figuren krijgen amper de ruimte zich te ontwikkelen voordat de vertelling alweer naar een volgende episode springt. Waar versnippering een artistieke keuze kan zijn, voelt zij hier vooral als een gebrek aan vormbeheersing. De afzonderlijke episoden groeien nooit uit tot een overtuigend geheel.
Een ander probleem is de opvallende fascinatie van de roman voor seksueel geweld en perversie. Verkrachtingen, seksuele vernederingen, fetisjistische scènes en andere schokeffecten keren opvallend frequent terug. Daarbij wekt de roman de indruk deze scènes vooral te gebruiken om emotionele intensiteit af te dwingen, eerder dan om personages of thematiek wezenlijk te verdiepen. Dat werkt averechts. Het geweld krijgt iets sensationeels en de roman balanceert geregeld op de grens tussen tragedie en exploitatie.
Sommige metaforen versterken dat gevoel eerder dan dat zij het verdiepen. Wanneer bijvoorbeeld de slaap wordt vergeleken met een verkrachter bij wie iemand zich iedere avond opnieuw in bed legt, ontstaat vooral vervreemding. Het beeld wringt zowel logisch als emotioneel en lijkt in de eerste plaats bedoeld om te choqueren. Zulke overdadige beeldspraak typeert de roman als geheel: veel effect, maar weinig overtuigingskracht.
Dat is jammer, want Lázár bevat wel degelijk geslaagde momenten. De vlucht door het bos richting Joegoslavië vormt een mooi afgerond motief waarin het mysterieuze bos eindelijk meer wordt dan decor. Ook Pista’s zoektocht naar zijn vermoorde geliefde behoort tot de meest aangrijpende passages van het boek. Op zulke momenten laat Biedermann zien welk potentieel de roman had kunnen hebben wanneer hij zijn rijke materiaal zorgvuldiger had geordend.
Lázár is een stilistisch verzorgde, maar inhoudelijk oppervlakkige familiekroniek die de ambitie heeft zich te meten met romans als Buddenbrooks en Honderd jaar eenzaamheid, maar zelden de emotionele of intellectuele diepgang bereikt die zulke klassiekers kenmerkt.
Auteursrecht Anna Husson
