In Aardige vrouwen schrijft Megan van Kessel over een vriendschap die al vroeg onder spanning komt te staan door de verwachtingen die hoofdpersonage Cindy ervan heeft. Ze wil een hartsvriendin en wanneer Dolores in haar leven verschijnt, schuift ze haar bijna vanzelf in die positie. Dolores heeft daar andere ideeën over. Ze is dominant, achteloos en soms ronduit onaangenaam. Cindy laat dat allemaal gebeuren, kijkt goed naar haar en vergelijkt zichzelf voortdurend met haar. Intussen groeit haar ergernis.
Daarmee blijft de verhouding tussen de twee vrouwen ingewikkelder dan het etiket ‘toxische vriendschap’ doet vermoeden. Dolores kan gemeen zijn, maar Cindy is geen weerloos slachtoffer. Ze heeft haar eigen verlangens, ijdelheden en strategieën. Ze past zich aan, houdt dingen voor zich en onthoudt ondertussen precies wat haar dwarszit. Ook zij heeft belang bij het voortbestaan van de vriendschap, zelfs wanneer die haar steeds meer tegenstaat.
Van Kessel probeert die verhouding niet van een verklaring te voorzien. We krijgen geen psychologisch inzicht waarmee alles op zijn plaats valt. Waarom Cindy en Dolores elkaar blijven opzoeken, blijft gedeeltelijk onduidelijk. Misschien is dat juist herkenbaar. Mensen blijven soms dicht bij elkaar terwijl ze elkaar nauwelijks geven wat ze nodig hebben. Ze kunnen jaloers zijn op iemand die ze bewonderen, zich ergeren aan eigenschappen die ze zelf missen en toch steeds weer bij diezelfde persoon terechtkomen.
Cindy en Dolores verschillen sterk van elkaar. Cindy moet haar plaats bevechten; Dolores lijkt die plaats al te hebben ingenomen voordat ze ergens moeite voor hoeft te doen. Dat verschil zit ook in hun gesprekken. Een verjaardag die wordt vergeten, een opmerking die achteloos wordt gemaakt of iemand die weigert zijn excuses aan te bieden: kleine gebeurtenissen krijgen gewicht doordat steeds voelbaar is wie zich iets kan veroorloven en wie zich moet schikken.
Van Kessel legt die verhoudingen weinig uit. Ze laat ze vooral gebeuren. Juist daardoor zijn de ongemakkelijke momenten vaak sterker dan passages waarin een personage uitgebreid over zichzelf nadenkt. Een vrouw die zich niet verontschuldigt, kan meer over een verhouding vertellen dan een gesprek waarin beide partijen hun gevoelens uitspreken.
De levens van Cindy en Dolores veranderen in de loop van het boek. Ze verhuizen van het dorp in Wallonië naar de Rietveld Academie en Amsterdam, krijgen andere mensen om zich heen en komen op verschillende momenten in een andere positie tegenover elkaar te staan. Soms heeft Cindy de overhand, soms Dolores. Hun verhouding kent daardoor geen vaste verdeling van macht. Wat vandaag vanzelfsprekend is, kan een paar jaar later ineens anders liggen.
Omdat Cindy het verhaal vertelt, zie je Dolores aanvankelijk vooral door haar ogen. Dat maakt het gemakkelijk om Dolores aan te wijzen als degene die neemt en Cindy als degene die geeft. Van Kessel houdt dat beeld echter voortdurend open. Dolores krijgt een geschiedenis en kanten die haar gedrag minder eenduidig maken. Tegelijkertijd wordt steeds duidelijker hoeveel Cindy zelf nodig heeft van deze vriendschap. Ze kan Dolores verwijten wat ze wil, maar ze blijft terugkomen.
Dat maakt de personages ook prettiger om naar te kijken dan wanneer de roman hen in duidelijke rollen zou verdelen. Van Kessel is scherp voor hun ijdelheid, gekrenktheid en behoefte aan erkenning, zonder voortdurend te laten weten wat de lezer daarvan moet vinden. Cindy en Dolores kunnen op het ene moment kleinzielig zijn en op het volgende moment aandoenlijk. Soms zelfs binnen dezelfde scène.
De humor helpt daarbij. Aardige vrouwen is grappiger dan je op grond van het onderwerp zou verwachten. Van Kessel ziet goed hoe mensen zichzelf in sociale situaties proberen te presenteren en hoe weinig controle ze daar uiteindelijk over hebben. De grappigste scènes ontstaan vaak doordat de personages iets anders denken uit te stralen dan de lezer waarneemt.
Ook kleine details keren op onverwachte momenten terug. De snijmachine die aan het begin van het verhaal ter sprake komt, blijkt later meer gewicht te hebben dan je aanvankelijk vermoedt. Van Kessel hoeft daar geen symbool van te maken. Het detail blijft gewoon onderdeel van de wereld van de personages en krijgt daardoor juist vanzelf betekenis.
Niet alles in die wereld is even interessant. De passages over Zuid-Limburg, het Belgische onderwijs en de kunstacademie geven Cindy’s omgeving kleur, maar halen soms ook de vaart uit het verhaal. Wanneer Van Kessel dichter bij Cindy en Dolores blijft, wordt de roman scherper. Daar zit de meeste spanning: in wat de vrouwen tegen elkaar zeggen, wat ze achterhouden en wat ze van elkaar denken.
Ook onderwerpen als vrouwelijkheid, ambitie en sociale verwachtingen blijven grotendeels op de achtergrond. Dat werkt vaak goed. Van Kessel hoeft haar personages geen theorieën over hun eigen gedrag te laten formuleren. Tegelijkertijd blijft er iets liggen. Vooral de combinatie van intimiteit en rivaliteit in hun vriendschap had de roman nog wat verder kunnen brengen. Cindy en Dolores willen dicht bij elkaar staan en houden elkaar tegelijkertijd voortdurend in de gaten. Dat gegeven is interessant genoeg om langer bij stil te staan.
De titel Aardige vrouwen krijgt gaandeweg steeds meer betekenis. ‘Aardig’ blijkt in deze vriendschap een rekbaar begrip. Iemand kan iets voor een ander doen en daar tegelijk een rekening voor bijhouden. Een compliment kan ook een vergelijking bevatten. Zorg kan omslaan in bemoeienis. Zelfs een poging om ruzie te vermijden kan de verhouding verder onder druk zetten.
Daarmee blijft de vriendschap tussen Cindy en Dolores lastig in één oordeel te vangen. Ze doen elkaar geregeld tekort, maar ze zijn elkaar ook iets verschuldigd geraakt. Ze hebben samen een geschiedenis opgebouwd waarin oude ergernissen, bewondering, jaloezie en behoefte aan nabijheid door elkaar lopen.
Aardige vrouwen laat daarmee iets ongemakkelijks zien aan langdurige vriendschappen: dat mensen soms blijven investeren in een verhouding die hun allang niet meer alleen goed doet. Gewoonte speelt een rol, maar ook herkenning en behoefte. Cindy en Dolores weten inmiddels te veel van elkaar om eenvoudig uit elkaars leven te verdwijnen. Misschien is juist dat de overtuigendste kant van de roman. De vriendschap tussen Cindy en Dolores hoeft niet volledig verklaard te worden. Je hoeft alleen maar te zien hoe ze met elkaar omgaan om te begrijpen waarom ze elkaar steeds weer opzoeken.
Auteursrecht Anna Husson
